Aslında çok az insan gerçeği önemser. Önemsediğimizi söyleyebiliriz, ancak iş ciddiye bindiğinde, insanlar o asırlık zaaflarına karşı çok hassastırlar: Gurur.
Diyelim ki arkadaşlarınızla bir şeyler içiyorsunuz ve tartışmalı bir konu hakkında dostça bir tartışma yapıyorsunuz. Kendi fikriniz var, kendi argümanlarınız var ve karşınızda başka biri var. Farz edin ki, karşınızdaki kişi parlak bir karşı örnek sunuyor ve sizin görüşünüzü tamamen çürütüyor. Nasıl tepki verirsiniz? “İyi bir noktaya değindin, haklı olabilirsin” mi dersiniz, yoksa tam tersini mi yaparsınız? Platon’a göre, hakikati önemseyen insan gerçekten de nadirdir. Çoğu insan sadece kazanmayı önemser.
Diyalektik ve münazara arasında felsefi bir fark vardır. Diyalektik, karşıt görüşlere sahip iki kişinin hangi noktanın en iyi olduğunu tartışmasıdır. Endişeleri neyin doğru olduğudur ve bir diyalektik genellikle her iki görüşü de tek başına iyileştiren bir tür uzlaşma veya sinerji ile çözülür. Ancak münazara bir tür spordur. Ve çoğu sporda olduğu gibi, bir kazanan ya da kaybeden olmak zorundadır. Diğer sporlarda olduğu gibi münazarada da daha iyi olmak için antrenman yapabilirsiniz. Rakibinizi aptal ya da argümanlarını zayıf göstermek için işin püf noktalarını öğrenebilirsiniz.
İşte tam da bu yüzden Platon münazaraların çok aptalca ve tehlikeli şeyler olduğunu düşünüyordu.
Safsata ve Kibir
Eğer birine sofist derseniz, ona şarlatan demiş olursunuz. Bir sofist iyi konuşan, kalabalığı coşturabilen ve sizin aleyhinize espriler yapabilen, ancak gerçekle hiçbir şekilde ilgilenmeyen kişidir. Eğer bir politikacıya sofist diyorsanız, onun sadece oy almayı önemsediğini ve kayda değer hiçbir ilkeye sahip olmadığını söylüyorsunuz demektir. “Sofist” kelimesinin bu kadar aşağılayıcı bir terim haline gelmesinin nedeni Platon’dur.
Platon’un döneminde Sofistler bir tür filozoftu, ancak daha çok retorik ve ikna sanatıyla ilgileniyorlardı. Diyalektikle değil tartışmayla ilgiliydiler. Sofistler başkalarına münazara kazanma sanatını öğreterek bazen çok para kazanırlardı. Gelecek vadeden politikacılara, soylu ailelerin çocuklarına ya da yeterince büyük bir para kesesi olan herkese rakibini nasıl aptal gibi göstereceğini öğretirlerdi. Kalabalığı nasıl kendi taraflarına çekeceklerini ve bunu yaparken nasıl kendinden emin görüneceklerini öğretirlerdi.
Bu nedenle Platon, Sofistlerin (ve daha genel olarak münazara sanatının) yalnızca popüler görüşle ilgilendiğini savunmuştur. Kalabalığı mutlu edeceğini bildikleri şeyleri söylerlerdi ve “ilkeleri” her zaman, dikkat çekici bir şekilde, dinleyenlerle aynı hizadaydı. Rüzgar ne yönden eserse o yöne doğru kanat çırpıyorlardı. Sofistler için doğru ve yanlış, alkış ya da kahkaha almak kadar önemli değildir.
Eristik Güçler
Sofistler sadece retorik (ikna edici konuşma) ustaları değil, aynı zamanda eristik ustalarıdır. Eristik, bir kişinin bir tartışmayı kazanmak için her türlü hileyi kullanmaya istekli olmasıdır. Filozof John Gilbert’in de belirttiği gibi, “Eristik konuşmacı muğlaklıklardan ve safsatalardan faydalanır ve amacına hizmet edeceğine inanırsa uzun bir ilgisizlik içinde dolaşmaya isteklidir.” Kısacası, eristik, tartışmayı felsefi bir uğraş olarak değil, bir spor olarak ele almak anlamına gelir.
İşte üç eristik örneği:
Sahte ikilemlerin kullanılması: İyi bir tartışmacı, kabul edilebilir görüşlerin aralığını tanımlayarak rakibini sıkıştırmaya çalışacaktır. Bunu yapmak için genellikle iki ya da birkaç seçeneği tek seçenek olarak sunarlar. Örneğin, iklim değişikliği üzerine bir tartışmada, bir sofist “Tüm endüstriyel faaliyetleri hemen durdurmalıyız yoksa kesin bir yok oluşla karşı karşıya kalırız” diyebilir. Bu, bütün bir nüans ve hafifletici önlemler yelpazesini ortadan kaldırır.
Ad hominem saldırılar: Bazen bir kişiye saldırmak gerçekten felsefi olarak haklı olabilir, ancak genellikle rakibin argümanlarının dikkatini dağıtmak veya küçük düşürmek için kullanılır. Sıklıkla ucuz bir kahkaha atmak için kullanılır. Örneğin, ekonomi politikasıyla ilgili bir tartışmada, eristik kişi şöyle diyebilir: “Ben olsam takım elbisesini Walmart’tan alan birinden ekonomik tavsiye almazdım.”
Yanlış yönlendirme: Bu, kurnaz politikacıların uzun zamandır en sevdiği yöntemdir. Garip bir soru sorulduğunda ya da iyi bir argüman sunulduğunda, politikacı benzer ya da tamamen farklı bir soruya cevap verecektir. Diyelim ki bir politikacıya sınav sonuçlarındaki düşüş soruldu. Bu durumda eristik bir yanlış yönlendirme ile “Okullara herkesten daha fazla yatırım yaptık ve %30 daha fazla öğretmen işe aldık” şeklinde cevap verecektir. Bu, başarı oranlarındaki düşüş sorununa hiçbir cevap vermez.
Hesaplaşma
Safsata konusu sosyal medya, çevrimiçi videolar ve podcast çağında yeni bir önem kazanmıştır. Örneğin, bu yılın Haziran ayında Joe Rogan, doktor ve aşı bilimci Peter Hotez’e podcast’inde ünlü aşı inkarcısı Robert F. Kennedy Jr. ile tartışması için 100.000 dolar teklif etti. Hotez teklifi geri çevirdi ve sosyal medya çılgına döndü. Hotez bir korkak, bir sahtekar ya da kendi argümanlarından emin olmayan biriydi. Ancak daha muhtemel olan, Hotez’in Platon’unu tanıdığıdır.
On milyon dinleyicisi olan bir podcast yayını yaptığınızda, muhtemelen en iyi argümanlarla ya da gerçeği ayırt etmekle ilgilenmiyorsunuzdur. Siz eğlenceyle ilgilenirsiniz. Robert F. Kennedy Jr. yetenekli ve deneyimli bir sofisttir. Asla yanılmayacak ve asla kaybetmeyecek çünkü eristik ticaretin tüm hilelerini biliyor. Hotez’in sunabileceği tüm bilim ve gerçekleri eğilerek, bükülerek ve sıvışarak geçebilir. Ad hominem saldırılar, yanlış ikilemler ve yanlış yönlendirmelerden oluşan büyük bir suda yüzecektir. Ve çoğu dinleyicinin bundan haberi bile olmayacak. Aslında çok az insan gerçeği önemsiyor; onlar sadece gösteri için buradalar.
* Bu yazı ilk olarak BigThink internet sitesinde yayımlanmış ve Jonny Thomson tarafından kaleme alınmıştır.
