İnsanın yeniliğe olan sevgisinin, can sıkıntısını bastırma arzusundan biraz daha fazlası olduğu söylenebilir. Zihnimiz sıkılmaktan o kadar korkar ki, can sıkıntısını uzak tutmak için her şeye sarılırız.
Can sıkıntısının fenomenolojisi, ortaçağdan beri filozoflar tarafından incelenmiştir. Romalı filozof Seneca, On Tranquility adlı denemesinde can sıkıntısını “hiçbir çıkış yolu bulamayan bir zihnin çalkantısı… yolunu bulamayan bir hayatın tereddüdü” olarak tanımlar. Başka bir deyişle, bir şey için huzursuz olduğumuzda ama bunun ne olduğunu tam olarak bilmediğimizde can sıkıntısı çekeriz. Zihinsel olarak meşgul olmak için can atarız – bir hedefimiz, bir planımız, bir arzumuz olsun isteriz – ama hiçbir şey anlamlı bir şekilde ilgimizi çekmiyor gibi görünür. Zamanı sürüklemek yerine akıp gitmesini sağlayan bir görev tarafından tüketilmek isteriz.
Can sıkıntısının temelinde, hayatın tekrar ettiği hissi yatar; her günün bir sonrakine çok benzediği günlük rutinlerin durmaksızın tekrarı. Seneca, “Aynı şeyler ne kadar sürecek?” diye yazar. “Elbette esneyeceğim, uyuyacağım, yiyeceğim, susayacağım, üşüyeceğim, sıcaklayacağım. Bunun bir sonu yok mu? Her şey bir döngü içinde mi ilerliyor?”
İnsan zihninin doğasında aktif olmak, doğal olarak huzursuz olmak ve harekete geçmeyi arzulamak vardır; bu nedenle yeni bir şey ortaya çıkmadığında, sessiz bir tedirginlik devreye girebilir. Günümüzde sıkılanların telefonlarına ya da bilgisayarlarına uzanmalarının ya da bu dayanılmaz sıkıntıya panzehir olarak akılsızca yemek yemelerinin nedeni budur.
Ancak İngiliz filozof Bertrand Russell, can sıkıntısından korkmamıza gerek olmadığını savunuyor. “Tüm büyük kitaplar sıkıcı bölümler içerir ve tüm büyük yaşamlar ilgi çekici olmayan dönemler içerir… Hiçbir büyük başarı, sürekli çalışma olmaksızın mümkün değildir; bu çalışma o kadar sürükleyici ve zordur ki, daha yorucu eğlence türleri için çok az enerji kalır.” Aksine, can sıkıntısının başlaması zihinsel olarak bir an için koptuğumuzu ve değişime, bir molaya ya da dünyayla bağlantı kurmanın yeni yollarına ihtiyaç duyduğumuzu göstermelidir.
“Doğduğunuzda dünyada olan her şey normal ve sıradandır ve dünyanın işleyiş biçiminin doğal bir parçasıdır. On beş ile otuz beş yaşlarınız arasında icat edilen her şey yeni, heyecan verici ve devrimcidir ve muhtemelen bu konuda bir kariyer yapabilirsiniz. Otuz beş yaşından sonra icat edilen her şey ise doğal düzene aykırıdır.”
Douglas Adams
* New Philosopher dergisinde yayınlanmıştır.
